IVF چیست و چگونه انجام می‌‌شود؟

IVF چیست و چگونه انجام می‌‌شود؟

مرکز تخصصی درمان ناباروری و جراحی محدود طهورا: لقاح آزمایشگاهی IVF برای اولین بار در سال 1978 در Oldham انگلستان انجام شد و منجر به تولد نوزاد سالم گردید. از آن زمان به بعد، بیش از 10 میلیون نوزاد به روش IVF متولد شده‌اند.

این تکنیک، بسیار تغییر یافته و بهتر شده است و توانایی متخصصین حتی برای درمان سخت‌ترین موارد درمانی، افزایش یافته‌است. در گذشته، اکثر این موارد، بدون درمان رها می‌‌شدند. در هر حال، این راهکارها به طور کامل، درمان کننده نازایی نخواهند بود و IVF،  آخرین روش درمانی بیماریهایی است که منجر به نازایی شده‌اند.

IVF از لحاظ لغوی، به معنی لقاح تخمک با اسپرم در آزمایشگاه است، و یک دوره IVF شامل مراحل مختلفی است که در ادامه، توضیح داده می‌‌ شود:

مرحله اول: تحریک تخمک‌گذاری

تخمدان‌های یک خانم، شامل هزاران کیسه کوچک، که فولیکول نامیده می‌‌شوند می‌‌‌باشد. داخل هر فولیکول، یک تخمک وجود دارد و در یک دوره عادت ماهیانه طبیعی، فقط یک فولیکول به بلوغ می‌‌رسد. اگرچه Luise Brown که اولین فرزند حاصل از IVF بود، طی یک دوره طبیعی، با یک تخمک بالغ بوجود آمد، ولی این روش IVF، کمتر کاربرد دارد زیرا در اکثر مواقع، تخمک‌گذاری زودهنگام بروز کرده و یا به‌دست آوردن تخمک با عدم موفقیت مواجه می‌‌شود و در نهایت دوره درمانی لغو می‌گردد.

معرفی گنادوتروپین‌های تزریقی، پزشکان را قادر می‌‌سازد که سودمندی IVF را با توجه به تولید چند فولیکول بالغ افزایش دهند. دو نوع از این درمان‌ها در ذیل ذکر گردیده است:

1- داروهایی که حاوی اجزایی برابر از هورمونهای هیپوفیزی LH و FSH هستند مانند: Menopur

2- داروهایی که حاوی FSH تنها می‌‌‌باشند مانند Gonal-F و Fastimon

هر دو فرم دارویی، باعث تحریک تخمک‌گذاری و رشد فولیکولی می‌شوند. بنابراین، مهم ارزیابی پاسخ فرد، به این داروهاست که با انجام سونوگرافی و بررسی هورمونی انجام می‌‌شود. استروژن، از فولیکول‌های در حال رشد، تولید شده و باعث رشد آندومتر رحم(لایه داخلی رحم) می‌‌شود. متأسفانه، افزایش سطح استروژن در خون، با تأثیر بر غده هیپوفیز، باعث تحریک تخمک‌گذاری زودهنگام شده و در نهایت، امکان لغو شدن دوره IVF را افزایش می‌‌‌دهد.

دو دسته دارویی دیگر برای کاهش احتمال این مشکل، طی دوره IVF بکار می‌‌‌روند:

1- آگونیست‌های GNRH مانند Buserelin یا Lupron

2- آنتاگونیست‌های GNRH مانند Cetrotide

آگونیست‌ها، معمولاً یک هفته قبل از شروع دوره قاعدگی فرد، تجویز می‌‌شوند. با توجه به اینکه احتمال بارداری خودبه‌خودی هرچند اندک، طی دوره تجویز آگونیست وجود دارد و زوجین می‌‌‌توانند از روش جلوگیری(مثلاً کاندوم) استفاده نمایند و یا برای تنظیم بهتر دوره و هم با هدف جلوگیری از بارداری احتمالی، می‌‌‌توان در دوره مذکور، که بلافاصله قبل از تحریک تخمک‌گذاری است، از قرص LD استفاده نمود.

حدود یک هفته پس از شروع آگونیست‌ها، معمولاً دوره قاعدگی طبیعی فرد آغاز می‌‌شود. سونوگرافی پایه(کنترلی اولیه)، در ابتدای شروع دوره عادت، انجام می‌‌گیرد تا با بررسی تخمدان‌ها و تأیید عدم وجود کیست در آنها، دوره تحریک تخمک‌گذاری آغاز شود.

در برخی موارد، فولیکول‌های خالی از دوره قبل باقی مانده و می‌‌‌توانند طی دوره فعلی به FSH پاسخ دهند.

اگر سونوگرافی پایه و بررسی‌های خونی، طبیعی باشند، توضیحات لازم در مورد مصرف دارو و زمان سونوگرافی مجدد و یا احتمالاً آزمایش‌های خونی جدید به بیمار داده خواهد شد.

– Buserelin به عنوان یک آگونیست، برای بیماران ادامه می‌‌یابد تا از آزادسازی زودهنگام تخمک‌ها جلوگیری نماید و دوره تحریک تخمک‌گذاری تا انتها پیش رود.

طی یک دوره درمانی ساده، تجویز آمپول‌ها حدود 9 تا 12 روز به طول می‌‌انجامد تا فولیکول‌های بالغ، در سونوگرافی دیده شده و یا نتایج آزمایشگاهی، وجود آن‌ها را ثابت نماید.

– اولین بار که فولیکول‌ها به قطر20 تا 24 میلی‌متر برسند، آمپول HCG تزریق خواهد شد. این هورمون، باعث تحریک بلوغ نهایی فولیکول‌ها شده و در نهایت باعث آزادسازی تخمک‌ها می‌‌شود(تخمک‌گذاری).

تخمک‌گذاری، بطور واضح حدود 40 ساعت پس از تزریق HCG به وقوع می‌‌پیوندد، پس باید جمع‌آوری تخمک، حدود 34 تا 36 ساعت بعد از تزریق HCG انجام گیرد.

دوره‌هایی که GNRH آنتاگونیست در آنها به کار می‌‌‌رود، متفاوت هستند. آنتاگونیست‌های GNRH چند روز پس از آغاز تحریک تخمک‌گذاری، با گنادوتروپین‌ها برای بیمار آغاز می‌‌شود. اکثر مراکز نازایی، وقتی بزرگترین فولیکول به سایز 14 رسید، آنتاگونیست را آغاز می‌کنند. این تجویز به طور مؤثر از آزادسازی LH توسط هیپوفیز جلوگیری می‌کند. اگرچه برخی مراکز درمانی، آنتاگونیست‌های GNRH را به طور موفقیت آمیز به عنوان جزئی از پروتکل تحریک تخمک‌گذاری در IVF بکار می‌‌برند، برخی مطالعات نشان داده‌اند که تمایل به کاهش لانه‌گزینی در زمان استفاده از این دارو وجود دارد.

مرحله دوم: بازیافت تخمک

بسیاری از پزشکان، IVF را به عنوان یک عمل سرپایی به حساب می‌‌آورند ولی برخی دیگر، از مراکز جراحی محدود یا بیمارستان، برای انجام آن استفاده می‌کنند. هر کدام از روش‌ها، معایب و مزایای خاص خود را دارند. ما ترجیح می‌‌‌دهیم که مرحله تخمک‌گیری در همان مرکزی که بیمار به آنجا مراجعه کرده و پرسنل و محیط برای او آشنا هستند انجام شود. همچنین جایگاه آزمایشگاه بهتر است در کنار محل انجام تخمک‌گیری باشد تا ارتباط مستمر بین پزشک، بیمار و مسئول بخش جنین شناسی برقرار باشد.

در خیلی از برنامه‌ریزی‌های موفق درمانی، از بیمارستان یا مرکز جراحی استفاده شده است. استفاده از مرکز بیمارستانی، به بیماران اجازه می‌‌‌دهد تا با وجود بیماریهای خاص مثل بیماری‌های قلبی یا بیماریهای ریوی شدید، تحت درمان با IVF قرار بگیرند. در ضمن، برای این بیماران، خطرات مربوط به بی‌هوشی عمومی در مرکز نازایی نیز مطرح است.

اگرچه بسیاری از بیماران در مرحله دریافت تخمک، استرس دارند ولی اکثر بیماران، این مرحله را نسبت به مراحل ارزیابی اولیه ناباروری و IVF قابل تحمل‌تر می‌‌‌دانند.

دریافت تخمک، زیر بیهوشی خیلی سبک و با استفاده از سَری ویژه سونوگرافی داخلی(واژینال) که مجهز به یک هدایت‌گر سوزن تخمک‌گیری است، انجام می‌‌گردد. سوزن مخصوص، از طرف مهبل به سمت تخمدان‌ها هدایت شده و فولیکول‌ها به راحتی تخلیه می‌‌شوند. مایعی که حاوی تخمک‌هاست، توسط جنین‌شناس، در زیر میکروسکوپ بررسی می‌‌شود. تخمک‌ها و اسپرم‌ها، با هم مخلوط شده و در یک ظرف پلاستیکی مخصوص، درون مایع نگهدارنده ویژه(مدیا)، برای مدت 3 تا 5 روز قرار می‌‌گیرند. اگر عامل نازایی مردانه واضح وجود داشته باشد، مخلوط کردن اسپرم و تخمک انجام نشده و تزریق داخل سیتوپلاسمی‌‌ اسپرم یا ICSI، چند ساعت پس از جمع آوری تخمک‌ها انجام می‌‌شود. *پا نویس:

لقاح و ترکیب هسته اسپرم و تخمک، بدون دخالت جنین شناس اتفاق افتاده و بستگی زیادی به کیفیت آنها دارد. در صورتی که لقاح انجام گیرد، 12 تا 16 ساعت پس از مخلوط کردن یا تزریق اسپرم به تخمک، هسته‌های ترکیب شده قابل دید بوده و جنین شناس را از لقاح مطمئن می‌کند. البته همه تخمک‌ها توسط اسپرم، بارور نشده و تعدادی از آنها بدون لقاح، هیچ پیشرفتی را در رشد از خود نشان نمی‌دهند.

مرحل سوم: کشت جنین

روز پس از جمع‌آوری تخمک، بیمار می‌‌‌تواند مطلع شود که چه تعداد از تخمک‌‌ها بارور شده‌اند. اگرچه همه فولیکول‌ها پس از تحریک تخمک‌گذاری، شمرده شده و به حساب می‌‌آیند، ولی تخمک‌های بالغ، اغلب از فولیکول‌های با قطر بیش از mm17 به دست می‌‌آیند. در مجموع حدود 70% از تخمک‌های بالغ، بارور می‌‌شوند. متأسفانه، کاهش تعداد تخمک یا جنین در هر بخش از مراحل IVF روی می‌‌‌دهد و تعداد کلی جنین‌های سالم به دست آمده، از تعداد کلی فولیکول‌ها و یا تخمکها، بسیار کمتر است. پوچ بودن برخی فولیکولها در زمان تخمک‌گیری، تعداد کلی تخمک‌های دریافتی را کم کرده و عدم لقاح اسپرم و تخمک، به هر دلیلی که باشد(تخمکهای نابالغ، اسپرم مشکل دار و…)، از تعداد جنین‌ها خواهد کاست.

3 روز پس از مرحله جمع‌آوری تخمک‌ها، جنین‌های مناسب، برای انتقال انتخاب می‌‌شوند. اگر زوج، برای انتقال بلاستوسیست برنامه‌ریزی کرده‌اند، این مرحله در روز 5 یا 6 انجام می‌‌شود.*( پا نویس:

همان طور که در تصویر مشاهده می‌شود، حدود 12 تا 16 ساعت پس از لقاح اسپرم و تخمک، دو هسته کوچک کنار هم دیده شده، و یک روز پس از لقاح، تقسیمات سلولی آغاز می‌گردد. جنین تشکیل شده، طی سه روز دو، چهار و یا هشت سلولی شده و شبیه توت می‌شود و به همین دلیل، به آن مورولا اطلاق می‌گردد. جنین، پس از پنج تا شش روز، به شکل توپی که وسط آن خالی شده و سلولهای آن در حاشیه قرار دارند در می‌آید، که به آن بلاستوسیست گفته می‌شود.)

جنین‌هایی که برای انتقال و کاشت در رحم انتخاب نشده‌اند، اگر کیفیت خوبی داشته باشند، برای فریزکردن در نیتروژن مناسبند. این جنین‌های فریز شده می‌‌‌توانند طی دوره‌های بعدی، داخل رحم قرار گیرند و نیاز به مصرف دارو و تحمل یک دوره IVF دیگر برای تحریک تخمک‌گذاری منتفی خواهد بود.

در جنین‌های با کیفیت پایین، احتمال کمی‌‌ برای بارداری وجود دارد و چون، شانس بارداری برای آنها کمتر است، امکان زنده ماندن این جنین‌ها در طی مراحل بعدی هم کم است.

مرحله چهارم: انتقال جنین

انتقال جنین از حساس‌ترین مراحل دوره IVF است. طی این فرایند، جنین‌ها مشابه آنچه در IUI ذکر شد به رحم منتقل می‌‌شوند. در برخی مراکز، این مرحله با هدایت سونوگرافی، انجام می‌‌شود تا از جایگزینی صحیح جنین‌ها به داخل رحم اطمینان حاصل گردد. برای این که مرحله انتقال جنین با سونوگرافی بهتر و بیشتر قابل بررسی باشد، در روز انتقال جنین، بیمار برای پرشدن مثانه، می‌بایست حدود 48 انس مایع بنوشد.

مرحله پنجم: مرحله بعد از انتقال جنین و بارداری

طی دو هفته پس از انتقال جنین، بیماران باید از داروهای پروژسترونی به شکل شیاف یا تزریق عضلانی استفاده کنند. اگر سطح استروژن خون بیمار طی دو هفته پس از انتقال جنین، افت داشته باشد، پزشک، مکمل‌های استروژنی را هم بکار می‌‌گیرد.

دو هفته پس از انتقال جنین، تست بارداری به روش اندازه‌گیری Beta HCG خون بیمار درخواست می‌‌شود. اگر این آزمایش، مثبت باشد تا زمانی که انتظار داریم در سونوگرافی داخلی(واژینال)، ساک بارداری دیده شود به فواصل مشخص، آزمایش مذکور تکرار می‌شود. سطح خونی Beta HCG حدود 4-3 هفته پس از انتقال جنین، بیش از 2000 واحد می‌‌‌باشد.

سونوگرافی‌های بعدی تا زمان دیدن قلب جنین، پیگیری می‌‌شود و بیمار برای مراقبت‌های بارداری ارجاع می‌‌گردد.

 

 

پاسخ دهید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.